Mistrzowski kurs organowy

Johann Sebastian Bach – Preludium i Fuga e-moll BWV 548 – Roman Perucki – organy
Georg Friedrich Händel – Koncert organowy g-moll, op. 4 nr 3, HWV 291 (Adagio, Allegro, Adagio, Allegro) – Olha Shpynda – organy
Georg Friedrich Händel – Koncert organowy F-dur, op. 4 nr 4, HWV 292 (Allegro, Andante, Adagio, Allegro) – Kacper Karczyński – organy, Marlena Neć – organy
Georg Friedrich Händel – Koncert organowy B-dur, op. 4 nr 2, HWV 290 (A tempo ordinario, e staccato; Allegro; Adagio, e staccato; Allegro) – Roman Perucki – organy

Johann Sebastian Bach: Preludium i Fuga e-moll, BWV 548

Ukoronowaniem organowej twórczości baroku jest muzyka Johanna Sebastiana Bacha. Wielkie toccaty i fantazje, wyrafinowany kontrapunkt preludiów i fug, wirtuozowskie zestawy wariacji, popisowe koncerty, melodyjne sonaty i preludia chorałowe – we wszystkich tych gatunkach kompozytor bazował na istniejących, odziedziczonych wzorcach, wprowadzając je w nowe obszary wyobraźni i nadając im postać doskonałą.

Organy znał bardzo dobrze, choć paradoksalnie nigdy nie mógł cieszyć się regularnym dostępem do dużych instrumentów wykonanych specjalnie według jego własnej specyfikacji. Współcześni widzieli w nim doskonałego instrumentalistę – nikt nie mówił o nim jako o genialnym kompozytorze. Dopiero następne pokolenia, a szczególnie romantycy, w pełni doceniły kunszt barokowego mistrza.

W formie preludium i fugi swoich sił próbowali później tak różni twórcy jak Mozart, Mendelssohn, Liszt, Brahms, Franck, Reger, Saint-Saëns, Britten czy Szostakowicz. To jednak Bach wykazał pełnię potencjału tych form i z pewnością – bez niemieckiego polifonisty cała ta działalność kompozytorska nie miałaby miejsca.

Jednym z najdłuższych i najbardziej wymagających technicznie oraz interpretacyjnie utworów organowych Bacha jest Preludium i Fuga e-moll, BWV 548. Ta dualistyczna forma, złożona ze swobodnego wstępu i ścisłej części drugiej, powstała między 1727 a 1736 rokiem w Lipsku, gdy kompozytor pełnił funkcję kantora przy kościele św. Tomasza.

Chociaż nie posiadamy dokumentacji wskazującej, kiedy Bach miałby ją wykonać, jej rozmiary (ok. 14 minut) oraz niezwykła wirtuozeria sugerują, iż była przeznaczona na publiczne recitale, jakie mistrz dawał w Niemczech.

Ciemne, wręcz ponure Preludium ma logiczną konstrukcję opartą na jednolitym materiale tematycznym – nawet motywy poboczne wyrastają z tematu głównego. Ich rozwinięcie kompozytor przeprowadza w odmienny sposób, nie zachowując pierwotnego układu, lecz zmieniając poszczególne człony i ich miejsce w głosach. Podobnie traktuje pełen chromatycznych dźwięków temat czterogłosowej Fugi. Po pierwszym wejściu pojawia się on tu i ówdzie w dźwięcznych, jednogłosowych pasażach i figuracjach, by – niczym sonatowa repryza – powrócić w końcowym fragmencie dzieła.

Georg Friedrich Händel: Koncerty organowe, op. 4 nr 2,3,4

W postaci Georga Friedricha Händla, obok geniuszu muzycznego, równie uderzającą cechą jest tytaniczna siła charakteru.

Życie artysty to nieprzerwane pasmo twórczego wysiłku, uporczywej pracy i zaciekłej walki. Nigdy nie odstępował od wyznaczonego celu, nigdy nie poddawał się niepowodzeniom. Nawet problemy zdrowotne (dwukrotny paraliż ręki, kłopoty ze wzrokiem i jego utrata) nie pozbawiły kompozytora pełnej aktywności twórczej.

Tworzył dla słuchaczy i nie unikał popularnych form, dostosowanych do potrzeb swej epoki. Pisał hymny, kantaty okolicznościowe, oratoria, utwory instrumentalne i opery. Cieszył się też sławą znakomitego wirtuoza. Przy monumentalności, sile wyrazu dramatycznego i szlachetnym patosie, istotną cechą stylu Händla jest bezpośredniość, prostota i szczerość.

Muzyka na instrumenty klawiszowe towarzyszyła artyście we wszystkich okresach życia. U szczytu sławy do swych oratoriów zaczął wprowadzać pełniące funkcję interludiów koncerty organowe (łącznie powstało 18). Błyszczał w nich jako niedościgniony improwizator i mistrz klawiatury. Wzorem swych prekursorów poprzedzał je uroczystym, szeroko rozbudowanym preludium, którego muzyka rodziła się bezpośrednio w czasie wykonania. Szkicowy charakter miały też części środkowe, gdzie zapis nutowy stanowił jedynie kanwę dla partii solisty.

Koncerty organowe HWV 289–294 pochodzą z lat 1735–1736, z okresu londyńskiego Händla. Opublikowane zostały w 1738 roku przez drukarnię Johna Walsha jako opus 4. Kompozytor przeznaczył je na instrument kameralny, jednomanuałowy. Pierwsze cztery powstały z myślą o wykonaniu w antraktach oratoriów Estera, Deborah, Athalia i zabrzmiały w nowo otwartym teatrze Covent Garden, w marcu i kwietniu 1735 roku.

Nawet w trakcie nasilonych intryg przeciwko Händlowi, Grubstreet Journal opublikował entuzjastyczny wiersz, w którym autor tak pisze o wrażeniach dotyczących opusu 4:

,,O wiatry łagodne, poruszające swymi złocistymi skrzydłami wśród gałęzi!

Niech wszystko ucichnie, nawet westchnienie Zefira!

Źródła życia, wstrzymajcie wasz bieg! Słuchajcie!

Słuchajcie, oto gra niezrównany Händel!

O, spójrzcie, jak ten potężny mąż każe rozbrzmiewać organom…

Radość zbiera swe hufce, zawiść się uspokaja…

Jego ręka, jak ręka Stwórcy, prowadzi swe dostojne dzieło z ładem, wzniosłością i umiarem.

Zamilczcie, partacze sztuki! Na nic się tu nie zda łaska lordów. Ten Händel jest królem”.