McCreesh | Stone

Frederick Delius The Walk to the Paradise Garden z opery „A Village Romeo and Juliet”
Ludwig van Beethoven III Koncert fortepianowy c-moll, op. 37
Piotr Czajkowski VI Symfonia h-moll „Patetyczna”, op. 74

The Walk to the Paradise Garden Fredericka Deliusa to poruszające intermezzo orkiestrowe z III aktu opery A Village Romeo and Juliet, opartej na opowiadaniu Gottfrieda Kellera. Delius odmalowuje w nim tragiczny los dwojga młodych ludzi uwikłanych w niszczycielski konflikt swoich rodzin. Tytułowy „rajski ogród” – wiejska gospoda, do której uciekają bohaterowie – przestaje być tylko punktem na mapie, stając się przestrzenią emocjonalnego wyzwolenia i ostatnim azylem przed brutalną rzeczywistością. Delius rezygnuje z tradycyjnych kontrastów tematycznych i gwałtownych, teatralnych kulminacji. Istotą dzieła jest hipnotyzująca atmosfera, płynność harmonii oraz subtelna, impresjonistyczna gra barw. Poszczególne motywy orkiestrowe przechodzą jeden w drugi niemal niezauważalnie, zacierając granice między sekcjami orkiestry. Piękno tej muzyki ma jednak od pierwszych taktów głęboko melancholijny odcień – zmysłowy spokój podszyty jest bolesną świadomością przemijania. Utwór odsłania przed słuchaczem kolejne warstwy brzmieniowe, zawieszając nas na kilka minut w zachwycającym półśnie. 

Ukończony na przełomie XVIII i XIX wieku III Koncert fortepianowy c-moll zajmuje zwrotne miejsce w biografii twórczej Ludwiga van Beethovena. Choć kompozycja zachowuje jeszcze klasyczną dyscyplinę formy, to sam wybór tonacji c-moll – u Beethovena zawsze zwiastującej mroczny dramatyzm, walkę i heroizm – zapowiada nadejście epoki romantyzmu. Fortepian przestaje być tu jedynie instrumentem popisowym. Staje się równorzędnym partnerem dla potężnego organizmu orkiestry. 

Po rozbudowanym, pełnym napięcia wstępie orkiestry, fortepian wkracza z niezwykłą energią, by przejąć i przetworzyć zaprezentowane motywy. Niemal metafizyczne wyciszenie przynosi drugie ogniwo (Largo). Wkraczamy w świat rozświetlonej, medytacyjnej ciszy, długich, śpiewnych fraz w promiennej tonacji E-dur oraz krystalicznie czystej faktury. Ten stan kontemplacji zostaje zburzony przez finałowe Rondo, które przynosi gwałtowny powrót burzliwej energii i tanecznego rytmu. Beethoven traktuje tradycyjną formę nie jako sztywny gorset, lecz przestrzeń pełną konfliktów i niespodziewanych zwrotów akcji. Wirtuozeria solisty zostaje tu podporządkowana szerokiej narracji symfonicznej.  

VI Symfonia h-moll op. 74 to artystyczny testament Piotra Czajkowskiego. Kompozytor poprowadził jej petersburskie prawykonanie pod koniec października 1893 roku, zaledwie dziewięć dni przed swoją nagłą i do dziś owianą tajemnicą śmiercią. Słynny podtytuł “Patetyczna” (ros.”Pateticheskaya” – pełna żaru i namiętności), zaproponowany przez brata kompozytora, Modesta, idealnie oddaje potężny ładunek emocjonalnego napięcia, jakim przesiąknięte jest to dzieło. Czajkowski stworzył strukturę absolutnie nowatorską, bezwzględnie burzącą klasyczne oczekiwania słuchacza. 

Po dramatycznej pierwszej części, zamiast tradycyjnego, powolnego ogniwa, pojawia się pełen wdzięku, choć podszyty niepokojem walc w nietypowym metrum 5/4. Po nim nadchodzi marszowe, potężne Scherzo, które swoją motoryczną energią mogłoby wieńczyć całe dzieło. Czajkowski rezygnuje jednak z symfonicznego triumfu. Zamiast niego wprowadza wstrząsający finał – Adagio lamentoso. To muzyka powoli wygasająca, pełna rozpaczy i rezygnacji, która zamiast ku zwycięstwu, nieuchronnie zmierza ku absolutnej ciszy. Niezwykła spójność motywiczna oraz śmiałość konstrukcji czynią z tej symfonii wstrząsający, czysto muzyczny zapis godzenia się ze śmiercią.